دفاعيه كارشناسي ارشد

بررسی نقش عوامل زمین ساختی در تشکیل دریاچه ی شورگل

مریم درزی بورخانی

استاد راهنما: مهتاب افلاکی - اسماعیل شبانیان

دانشکده علوم زمین

تاریخ: ۱۳۹۶-۹-۱۹

زمان: ۱۴:۳۰

مکان: آمفی تئاتر ترکمان

خلاصه: گستره مورد بررسی در شمال باختر ایران و باختر حوضه رسوبی ماهنشان- میانه، یک منطقه ی کوهپایه ای با شیب توپوگرافی عمومی رو به شمال خاور است که چند حوضه فروافتاده محلی از جمله دریاچه شورگل (پری) و دریاچه های کوچک خشکیده ی پیرامون، در آن تشکیل شده اند. رودخانه های قلعه چای و قزل اوزن که بخشی از حوضه آبریز قزل اوزن هستند به ترتیب در شمال و خاور گستره مورد مطالعه جریان دارند. مشاهده اولیه از گسلش های نرمال پیرامون این دریاچه ها نشان دهنده توسعه آن ها در یک سامانه کششی است. از این رو، این پژوهش تلاش دارد تا به بررسی دلیل توسعه این حوضه های فرونشسته محلی در گستره ای بپردازد که در مقیاس منطقه ای با استیلای زمین ساخت فشارشی شناخته شده است. برای پاسخ به این سوال ابتدا با کمک تصاویر ماهواره ای و مدل های فرازنمای رقومی استر و اس. آر. تی. ام، نقشه ساختاری از منطقه تهیه شد. سپس به کمک برداشت های میدانی ساختاری در راستای گسله های اصلی منطقه و مشاهدات ژئومورفیک، سازوکار و نسل های متفاوت لغزش گسله ها در گستره مورد مطالعه تعیین و ارتباط آن ها با فروافتادگی ها بازسازی شد. وارون سازی داده های جنبشی گسلی همراه با مشاهدات ساختاری و چینه ای در گستره دریاچه شورگل شواهدی از وجود چهار نسل تنش مستقل را نشان می دهد که از زمان پلیوسن درمنطقه مورد مطالعه حاکم بوده اند و به ترتیب از جوان به قدیم عبارت اند از کشش شمال خاوری، فشارش شمال خاوری، کشش شمال باختری و فشارش شمال باختری. از این بین، ویژگی زمانی و راستای بیشینه فشارش افقی در رژیم های تنش فشارشی با رژیم های زمین ساختی ناحیه ای گستره شمال باختر ایران همخوان است. از این رو تنش فشارشی جوان با راستای محور بیشینه فشارش افقی شمال خاوری به عنوان رژیم تنش زمین ساختی امروزی و تنش فشارشی پس از پلیوسن با راستای محور بیشینه فشارش افقی شمال باختری به عنوان رژیم تنش زمین ساختی دیرینه معرفی می شوند. در این میان شواهد دو رخداد کشش یاد شده با راستای بیشینه کشش شمال باختر (کشش قدیمی تر) و بیشینه کشش شمال خاور (کشش جوان تر) همراه با گسله های نرمال با هندسه قاشقی که با هیچ یک از سازکارهای گسل های اصلی پیرامون سازگاز نیستند، به صورت متمرکز در قسمت میانی منطقه مورد مطالعه به دست آمده است. هرچند این شواهد کشش در مقیاس محلی دیده می شود، شواهد ساختاری و رسوبی به-دست آمده در مطالعات پیشین نشان دهنده فرازش گستره مورد مطالعه در مقیاس منطقه ای است که سبب افزایش نرخ فرسایش بستر رودخانه ها در اواخر سنوزوئیک شده است؛ در حدود چهار میلیون سال پیش رودخانه قزل اوزن شروع به زهکش منطقه نموده است. حفر سریع و شسته شدن پای دامنه ها توسط رودخانه قزل اوزن و سرشاخه های اصلی آن از جمله رودخانه قلعه چای که به ترتیب در خاور و شمال گستره مورد مطالعه جریان دارند، می تواند سبب ناپایداری دامنه و حرکت رو به پایین رسوبات تحکیم نیافته شود که زمین لغزشی در مقیاس نسبتا وسیع را ایجاد کند. لغزش و کج شدگی دامنه ها به کمک گسله های کم عمق نرمال با هندسه قاشقی سبب تشکیل نواحی فرونشست محلی شده است که آب حاصل از بارش های محلی را جمع-آوری و دریاچه های محلی را ایجاد کرده است. کششی قدیمی بعد فاز فشارش قدیم (شمال باختر) و کشش جوان نیز بعد فاز تنش امروزی (فشارش شمال خاوری) اتفاق افتاد است که جهت کج شدگی تشکیل دریاچه های کوچک محلی را کنترل کرده است. با توجه به آنچه گفته شد می توان نتیجه گرفت که فرسایش و زمین ساخت فشارشی که از حدود چهار میلیون سال پیش (پیلوسن- کواترنری) در منطقه حاکم بوده است، نقش مهمی در کنترل زمین لغزش ها و شکل گیری حوضه های فرونشسته محلی در گستره مورد مطالعه دارند. تغییر تنش زمین ساختی از شمال باختری به شمال خاوری نسل های حرکت متفاوت زمین لغزش را ایجاد کرده است.