آیا میتوان به جای انتخاب میان مدلهای فیزیکی و هوش مصنوعی، از توانایی هر دو در کنار یکدیگر استفاده کرد؟ پژوهشهای سالهای اخیر نشان دادهاند که پاسخ به این پرسش میتواند مسیر تازهای برای مدلسازی و پیشبینی سامانههای پیچیده باز کند؛ مسیری که در آن قوانین فیزیک و الگوریتمهای یادگیری ماشین، به جای رقابت، یکدیگر را تکمیل میکنند.
مدلهای فیزیکی بر پایه قوانین و روابط شناختهشده طبیعت ساخته میشوند و به همین دلیل، معمولاً میتوان توضیح داد که چرا یک مدل به نتیجهای مشخص رسیده است. اما توصیف دقیق بسیاری از پدیدههای پیچیده با استفاده از معادلات فیزیکی میتواند دشوار و از نظر محاسباتی پرهزینه باشد. در سوی دیگر، یادگیری ماشین میتواند با استفاده از دادهها الگوهای پیچیده را شناسایی و رفتار یک سامانه را پیشبینی کند، اما عملکرد آن به کیفیت و حجم دادهها وابسته است و همیشه مشخص نیست که مدل تا چه اندازه با قوانین حاکم بر پدیده واقعی سازگار است.
اینجاست که ایده مدلهای ترکیبی شکل میگیرد: اگر دانش فیزیکی را وارد فرایند یادگیری ماشین کنیم و در مقابل، از قدرت یادگیری ماشین برای توسعه مدلهای فیزیکی استفاده کنیم، آیا میتوان به مدلهایی دقیقتر و کارآمدتر دست یافت؟
پژوهشی مروری با بررسی نظاممند مطالعات انجامشده در این حوزه، به دنبال پاسخ به همین پرسش است. در این مطالعه، روشهای مختلف ترکیب فیزیک و یادگیری ماشین بررسی و بر اساس نحوه تعامل این دو، در یک چارچوب واحد دستهبندی شدهاند.
سه راه برای پیوند فیزیک و یادگیری ماشین
نتیجه این بررسی، ارائه یک چارچوب سهگانه برای توصیف مدلهای تلفیقی است.
در یادگیری ماشین هدایتشده با فیزیک (PGML)، قوانین و دانش فیزیکی به مدل یادگیری ماشین جهت میدهند. به بیان ساده، مدل تنها از دادهها یاد نمیگیرد؛ بلکه از آنچه درباره رفتار فیزیکی سامانه میدانیم نیز استفاده میکند.
در فیزیک هدایتشده با یادگیری ماشین (MLGP)، جهت حرکت برعکس است. یادگیری ماشین به کمک مدلهای فیزیکی میآید و میتواند در توسعه، حل یا تسریع محاسبات آنها نقش داشته باشد.
و در مدلهای متقابلاً هدایتشده فیزیک و یادگیری ماشین (MGPML)، این رابطه دوطرفه است؛ یعنی هر دو مدل از اطلاعات یکدیگر استفاده میکنند تا یک سامانه ترکیبی برای حل مسئله شکل گیرد.
این طبقهبندی، صرفاً یک تقسیمبندی نظری نیست. نویسندگان با بررسی نمونههای متعدد نشان دادهاند که این سه رویکرد در مسائل گوناگون علمی مورد استفاده قرار گرفتهاند و هر یک ظرفیتها و چالشهای خاص خود را دارند.
وقتی داده کافی نیست، فیزیک میتواند کمک کند
یکی از مزیتهای مهم وارد کردن دانش فیزیکی به مدلهای یادگیری ماشین، امکان استفاده بهتر از دادههای محدود است.
در برخی از مطالعات بررسیشده، ساختار شبکه عصبی بر اساس متغیرهایی با معنای فیزیکی طراحی شده و علاوه بر خطای معمول یادگیری، اطلاعات فیزیکی نیز در فرایند آموزش مدل وارد شده است. نتایج این مطالعات نشان دادهاند که چنین رویکردی میتواند در شرایطی که دادههای آموزشی محدود است، عملکرد مدل را نسبت به روشهای متعارف بهبود دهد.
از طرف دیگر، یادگیری ماشین میتواند برخی محاسبات پیچیده فیزیکی را با سرعت بیشتری انجام دهد. در یکی از نمونههای بررسیشده، یک مدل مبتنی بر شبکه عصبی برای محاسبه سطوح انرژی پتانسیل سامانههای اتمی و مولکولی توسعه یافته است؛ مدلی که ضمن حفظ برخی ویژگیهای بنیادی سامانه، دقتی نزدیک به مدلهای مکانیک کوانتومی و هزینه محاسباتی قابل مقایسه با پتانسیلهای تجربی داشته است.
فراتر از یک مدل؛ ترسیم نقشه یک حوزه جدید
اهمیت این پژوهش در این است که به یک نمونه یا کاربرد خاص محدود نمیشود. نویسندگان با مرور مجموعهای از مدلها و کاربردهای مختلف، تلاش کردهاند تصویری منسجم از یک حوزه میانرشتهای در حال شکلگیری ارائه دهند.
این چارچوب میتواند به پژوهشگران کمک کند تا روشهای مختلف تلفیق فیزیک و یادگیری ماشین را بهتر بشناسند، تفاوت میان آنها را درک کنند و برای مسائل جدید، مسیر مناسبتری را انتخاب کنند. همچنین بررسی مطالعات موجود، برخی خلأهای پژوهشی و زمینههایی را که هنوز ظرفیت توسعه مدلهای ترکیبی در آنها بالاست، آشکار میکند.
در نهایت، این پژوهش نشان میدهد که آینده مدلسازی علمی لزوماً در انتخاب میان «فیزیک» یا «هوش مصنوعی» خلاصه نمیشود؛ بلکه میتواند در نقطهای شکل بگیرد که دانش ما از قوانین طبیعت با توانایی ماشین در یادگیری از دادهها ترکیب شود.
این پژوهش با عنوان Machine Learning and Physics: A Survey of Integrated Models توسط خانم دکتر عذرا سیدی از دانشکده فیزیک، آقای دکتر مهدی بهلولی از دانشکده علوم کامپیوتر و فناوری اطلاعات و آقای دکتر سیداحسان ندایی اسکویی از دانشکده فیزیک دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان انجام شده است. این مقاله در نشریه ACM Computing Surveys، جلد ۵۶، شماره ۵، مقاله ۱۱۵، در نوامبر ۲۰۲۳ منتشر شده است.
شنبه، ۳۱ مرداد ۱۴۰۵

طراحی شده توسط مرکز کامپیوتر دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان
IP:[216.73.217.122] مرورگر: Mozilla/5.0 AppleWebKit/537.36 (KHTML, like Gecko; compatible; ClaudeBot/1.0; +claudebot@anthropic.com)